De Populier in de context van de stad en de wereld, door Willem de Bruin, oud-leerling

 

Op 12 oktober 1912, nu honderd jaar geleden, bestond  de Vereniging voor christelijk middelbaar onderwijs in Den Haag, 1 jaar.

De Haagsche Courant van die dag beeldt op de voorpagina portretten af van Vier Balkan-Vorsten. Kent u ze nog: Koning Peter I van Servië, koning Nikita van Montenegro, koning George I van Griekenland en koning Ferdinand van Bulgarije?

Gelukkig knikt er nu niemand ‘Ja’, want ik zou u niet geloofd hebben. Waarom die mannen met martiale snorren in de krant? Op de Balkan proberen vorsten en volken zich definitief los te maken uit het Ottomaanse rijk, de zieke man van Europa. Balkanoorlog, voorspel op de Grote Oorlog. Dat o.a. is het nieuws nu 100 jaar terug.

Is het een gespreksonderwerp geweest aan tafel bij de familie Drost van wie dochter Lydia een maand eerder aan haar HBS-loopbaan was begonnen?

In september 1912 startte de Chr. HBS met 2 leerjaren in een verbouwd woonhuis aan de Sweelinckstraat. In totaal 35 leerlingen. Waarom een christelijke HBS?:

“Niet om beklag over het peil van het openbaar onderwijs gaat het. Het gaat om de sfeer, waarin wij onze kinderen, die de christelijke lagere school hebben doorlopen, willen brengen, als zij komen op de leeftijd waarin twijfel zoo licht opkomt.”

Zo dat is duidelijk. De emancipatie van het protestantse volksdeel is in volle gang, de middelbare school een begeerd voertuig daartoe. Nederland verzuilt en daar heb je wat voor over. Het zijn Gereformeerde en Hervormde notabelen die initiatief nemen en fondsen werven. De Populier is daarvan een klassiek voorbeeld. We herkennen er nog iets van, maar het waren wel volstrekt andere tijden.

Met de Haagse Courant in de hand neem ik u een kwartiertje mee met reuzenstappen door de voorbije eeuw. De ‘binnenschoolse’ geschiedenis van de Populier is vaardig in verschillende gedenkschriften verwoord. Ik doe verhaal van de schoolgeschiedenis, maar ik zal vooral aandacht besteden aan de stad en de wereld als decor voor de ontwikkeling van de school.

Wat stond er die 12e oktober nog meer in de krant? De Liberale kiesvereniging verwijt Minister Talma (CDA zouden we nu zeggen) dat hij steeds de socialisten naar de mond praat.

‘Tout’ cultureel Den Haag richt zich verontwaardigd in een adres tot het gemeente bestuur: Hoe heeft men een buitenlandse architect kunnen uitnodigen voor het ontwerp van de nieuwe schouwburg?  En  “Aan de rijwielfabriek de Vierkleur Laan van Meerdervoort 438 (ter hoogte van de Fahrenheitstraat, toen randje stad met uitzicht over de velden)kunnen terstond bekwame monteurs geplaatst worden.”

Werken op de Chr. HBS is pionieren en afzien. De schoolstrijd met als inzet gelijkberechtiging van openbaar en bijzonder onderwijs, is nog niet beslecht. Docenten krijgen een lager salaris dan bij de ‘openbaren’ en bouwen geen pensioen op.

1922. Toevallig staat juist op 12 oktober 1922 in de krant dat de financiële bijdrage aan ‘den Christelijken Burgerschool’ wordt verhoogd. De school heeft een flinke groei doorgemaakt en telt 324 leerlingen waarvan 69 meisjes.  In stappen is gelijkberechtiging gerealiseerd.

De Haagse Courant besteedt die dag verder aandacht aan de enorme prijsstijgingen in Duitsland en Oostenrijk als gevolg van de herstelbetalingen waartoe de verliezers van de Wereldoorlog verplicht waren. Ook in het binnenland neemt de werkloosheid toe. En gonst het van bezuinigingen. In de Van Slingelandtstraat, is Autogarage Mercurius uitgebrand, volgens de politie “geen onschuldig geval”.

In 1922 organiseert de Bond van oud-leerlingen ter gelegenheid van het 10 jarig bestaan een feestavond, maar niet dan nadat directeur Van Andel tijdens een ouderavond de voors en tegens van toneelspel ‘ in onzen kringen’ aan de orde had gesteld. De jaren daarop explodeert het leerlingenaanbod. Het bestuur biedt daaraan het hoofd door nieuwbouw, en stichting van een 2e christelijke HBS, Zandvliet. In 1925 komt het karakteristieke bastion aan de Populierstraat gereed, in een nieuwbouwwijk aan de andere kant van het verversingskanaal. De stad groeit snel, de school sneller. Een eerdere poging tot nieuwbouw met het Christelijk gymnasium op een gezamenlijke locatie is afgeketst, onder meer omdat een dominante rector het niet zag zitten dat zijn gymnasiasten gedurig in de nabijheid zouden verkeren van minder studieuze HBS-ers.

1932. In de Haagsche Courant van 12 oktober 1932  staat veel ‘crisisnieuws’ : Werklozenonlusten in Engeland, failliete steden in Duitsland. In het binnenland: Korting op de ambtenarensalarissen. Rijkskanselier Von Papen kondigt aan de werkgelegenheid krachtig te zullen bevorderen en werpt NSDAP-leider Hitler voor de voeten dat hij de nationale regering dwarsboomt. Die gaat op propagandatoernee met vliegtuig en auto, in vier weken zal hij 60 plaatsen aandoen, volgens de Völkischer Beobachter.

Tijdens de crisis zet de structurele groei van Den Haag door. De deelname aan het middelbaar onderwijs groeit sterker dan het aantal jongeren; en het aandeel dat de ‘pc scholen’ daarvan uitmaken, groeit van 9% in 1920, via 16% in 1930, naar 22% in 1940.

Met de Christelijke HBS gaat het dus goed. Financieel worden voor het eerst in jaren positieve resultaten gehaald. Het leerlingenaantal groeit gestaag en het schoolleven bloeit: sportwedstrijden, debatclub, schaakvereniging, een stevige schoolkrant Clubspectator.

Ter gelegenheid van het 25-jarig jubileum in 1937, wordt feest gevierd met ernst en luim; de school wordt uitgebreid met 4 lokalen.

1942. De Haagsche Courant van 12 oktober 1942, is de Haagse niet. Gelijkgeschakeld. Een foto van recruten die gekeurd worden voor de Waffen SS. Het ontbreekt hun aan niets: tandpasta, scheermesjes, sigaretten. Een vlammende rede van de Rijkscommissaris, en ‘Nieuwe successen in de Kaukasus’. Wethouders –van de oude politiek- De Vries (AR), (Machiel)Vrijenhoek (SDAP), Feber (RKSP) en Vander Bilt (LSP) worden door NSB burgemeester Westra uitgeluid. De heren Van Dijk, belastingadvocaat  en De Groot, directeur van de Dalton HBS -beide nationaal socialist- worden in het wethoudersambt bevestigd. Verder gaat het over eenpansmaaltijden, strenge bestraffing van sluikhandel en sport, veel sport!

De HBS in oorlogstijd heeft het moeilijk. “De algemene indruk van dit tijdperk is er een van afbraak en verwording.”

Afbraak fysiek van de stadswijk ten westen van de school in verband met de aanleg van de tankgracht als onderdeel van de Atlantikwal. De Hanenburglaan markeerde het Sperrgebiet. Inkwartiering: in 1942 houdt de Wehrmacht enkele weken huis. Later biedt de Populier tijdelijk onderdak aan leerlingen van afgebroken scholen, maar sluit ook zelf in de wintermanden door brandstofschaarste. De aanwezigheid van enkele kinderen van NSB-ouders onder een hoofdzakelijk vaderlandslievende scholierenbevolking, zorgt regelmatig voor spanningen. Bestuursleden worden geïnterneerd, later duiken  oudere leerlingen onder om Arbeitseinsatz te ontlopen   Met kunst en vliegwerk houdt men tot de hongerwinter van 44/45 het onderwijs gaande. De oorlog heeft het schoolleven stevig ontregeld. De eerste naoorlogse jaren zijn vrijgevochten.

In 1952 heeft het schoolleven zijn vertrouwde bedding hervonden. De HBS groeit onstuimig tot de grootste school van de stad. Een nieuwe loot, Overvoorde, wordt afgesplitst. Het verloop onder het personeel is groot. De eerste lichtingen docenten gaan met pensioen, bevoegde opvolgers zijn moeilijk te vinden of vertrekken naar andere,  eervolle functies. Voorbereidingen worden getroffen om Lyceum te worden. 3 jaar later is het zover.  De Haagse Courant van  12 oktober 1952 staat in het teken van Wederopbouw en Koude Oorlog. Gevechten in Korea en Indochina. Ondanks vijftig jaar Woningwet blijft overheidsbemoeienis in verband met de woningnood hoogst noodzakelijk. “De beste tribuneplaats voor Nederland Belgie is uw eigen huiskamer,” zo prijst de firma Philips zijn eerste televisies aan ‘reeds vanaf f 495,-‘  Meer dan een maandsalaris voor een leraar.

Tussen 1952 en 1962 barst de school uit zijn voegen omdat het leerlingenaantal van Christelijk Lyceum Populierstraat toeneemt van 508 naar 935 leerlingen. (Uitsluitend VWO-leerlingen, in termen van nu) Overigens in lijn met de totale bevolkingsontwikkeling van de stad. Die breidt zich sterk naar het westen en zuidwesten uit. Na Overvoorde verrijzen er noodlokalen bij het De Savornin Lohmanplein en worden er klassen in een verlaten kleuterschool onderdak gebracht (niet waar een verse middelbaar scholier op zat te wachten) In 1962 gaat Waldeck zelfstandig van start. Het gebouw aan de Populierstraat ondergaat een grondige verbouwing.

1962. De school viert het 50jarig bestaan met een vrolijk feest in de Dierentuin, aldus de Haagse van 12 oktober, met muziek, cabaret en “een bijzonder vlot gespeeld blijspel onder regie van de heer G. Tanis.”  De Populier is bij de tijd. De krant maakt verder gewag van Europese aangelegenheden: Bondskanselier Adenauer bepleit toetreding van Engeland in de EEG, Franse politieke partijen verzetten zich tegen ‘keizerlijke trekken’ van president De Gaulle. Het Amerikaanse leger zet hefschroefvliegtuigen in tegen de Vietcong. En hier in de stad is naast de Bijenkorf een HEMAfiliaal geopend en krijgt de nieuwe visafslag in Scheveningen vorm.

Naar mijn idee waren de jaren tussen 1962 en 1972 heel bijzonder. Al was het maar omdat ik die grotendeels zelf als leerling heb meegemaakt. Populierstraat wordt “de Populier”. Vermeldenswaard is zeker dat een enkele docent zijn stropdas thuisliet en in Levi-pak voor de klas ging staan; dat de schoolkrantredactie op het matje moest komen wegens gezagsondermijnende publicaties, dat op 1 april 1970 de kantelen van het gebouw gesierd waren met honderden aan elkaar geknoopte sjaals en dassen, waar tot verbijstering van directie en staf, gedurende de wintermaanden de school geteisterd was door dassenrovers. Die ‘faits divers’ halen doorgaans het geschiedenisboek niet, maar dat is wel de schoolgeschiedenis die de leerling meeneemt een leven lang.

Wat het boekje wel haalt is de ‘blijde inkomste’ van de Mammoet. De Populier was een van de voorlopers bij de introductie van de brugklas, mavo, programmastroom, havo en vwo. Een majeure ingreep in het traditionele onderwijs. Ging  gepaard met aanhaken van  de Aeneas Mackay- en de Groen van Prinsterer Mulo aan het Lyceum en daarmee met de komst heel veel mulo/mavo leerlingen. De docenten ervoeren een overval die eerste dag na de zomervakantie van 1968.  En uiteraard weer ruimtenood. Een roerig decennium. Het Chr. Lyceum is nu Scholengemeenschap geworden.

1972. De Haagse Courant van 12 oktober 1972  opent met de verontrustende, en later onterecht gebleken, kop: “Spui blijft kaal” (Zoals u weet staan daar nu ministeries, theaters en ons ijspaleis). De Wet Selectieve Investeringsheffing moest de ontwikkeling van de buitengewesten bevorderen, door ontwikkelen in de Randstad stevig te belasten. Nog voor er een socialist aan de macht kwam, zegeviert hier het misverstand van de maakbaarheid.

Terwijl Kissenger en Le Duc Tho in Parijs in Parijs over vrede in Vietnam onderhandelen, krijgt Salvador Allende aan de andere kant van de wereld te maken met banken die hem krediet weigeren, voorbode van een val.

In de Jaren Zeventig voltrekt zich op de Populier wat op de openbare middelbare scholen in Den Haag al eerder zichtbaar werd: teruglopende leerlingenaantallen. De babyboom is ruim voorbij en de randgemeenten groeien ten koste van de stad. De krimp wordt gemaskeerd door de uitbreiding van het aantal schooltypes.  Pijnlijk zichtbaar wordt dat het aandeel toekomstige HAVO/VWO-leerlingen in de brugklas van jaar tot jaar daalt. Het aandeel meisjes neemt overigens nog wel steeds toe. Niettemin is het schoolleven geanimeerd. Grote schoolavonden met geheel zelf verzorgde toneelproducties, excursies naar alle windstreken, een intensieve bemoeienis van ouders met het schoolbeleid.

In oktober 1982 zijn formatiebesprekingen in volle gang. CDA en VVD praten over een centrumrechts kabinet. Hangijzers zijn o.a. de invoering van de Middenschool en reclame op de lokale televisie. Over de kernwapens is men het al eens, meldt de Haagse op 12 oktober. In Gdansk sluit de oproerpolitie de Leninwerf hermetisch af, ten einde Solidarnosk in de kiem te smoren. Op de sportpagina staat dat volleybalclub PVC/Blokkeer –inderdaad ooit Populieren Volleybal Club, ik heb nog een rood shirt in mijn archiefkast liggen- uit de eredivisie dreigt te  degraderen.

De jaren 80 en 90 zijn niet de bloeiendste in het bestaan van de school. De bevolkingsdaling van Den Haag zet door en de wijken in de omgeving van De Populier vergrijzen en verkleuren. De school profileert zich trouw als een protestants-christelijke school, dat is weliswaar nog enigszins zichtbaar in de kerkelijke gezindte van de ouders, maar tegelijkertijd is er voortgaande ontzuiling en een ruime keus aan scholen. De scholengemeenschap verliest terrein aan categorale scholen. Niet alleen het gym, maar –in mindere mate- ook de mavo. De Basisvorming en het Studiehuis zijn  de onderwijskundige uitdagingen. De Populier is gewend om dergelijke vernieuwingen vroegtijdig en loyaal een kans te geven ondanks enig gesputter in de docentenkamer.

Op maandag 12 oktober 1992 bericht de Haagse dat Koningin Beatrix gisteren de dienst in de Kloosterkerk heeft bijgewoond ter nagedachtenis van de slachtoffers van de Bijlmerramp, het neerstorten van een El-Al Boeing op de flats Groeneveen en Kruitberg. Ook meldt de voorpagina dat het CDA zich niet langer verzet tegen de gekozen burgemeester. [Nog altijd een boeiend gespreksonderwerp] In de aanloop naar de verkiezingen ligt  president Bush achter op zijn uitdager Clinton en in China gaat het 14e partijcongres zich uitspreken over de erfenis van Deng, verder liberaliseren van de economie, of terug naar strakke centrale leiding. De verwestersing druppelt door: buitenlandse journalisten mogen het congres bijwonen. De Nederlandse regering vreest ernstige gevolgen voor export en werkgelegenheid ten gevolge van de Europese valutacrisis (en dat zonder Euro).

In de jaren negentig komt het water  de zusterscholen van de Populier, het Groen van Prinsterercollege en Overvoorde aan de lippen te staan. Wat doe je aan krimp, als je voorheen alleen groei achter de rug hebt? Men zoekt toenadering tot Rooms Katholieke ‘buurscholen’. Bestuurlijke perikelen zijn het gevolg. In rap tempo maar niet zonder slag of stoot, wordt de vereniging CVO , stichting, en krijgt een interconfessioneel karakter. Scholenfusies volgen, maar Chr. College De Populier bestaat zelfstandig voort. In 2000 gaat het CVO op in SCO Lucas, een ‘grote, sterke speler’, zeggen ze. Veranderende omstandigheden raken de school wel, maar valt dat ook aan het dagelijks gedoe van leerlingen en docenten, het zoemende gebouw, te merken?

Op zaterdag 12 oktober 2002 besteedt de Haagse ruim aandacht aan het overlijden van Prins Claus. Burgemeester Deetman zet uiteen dat de gemeente zich gedegen voorbereidt om de uitvaart in goede banen te leiden. Dat de Nobelprijs voor de vrede is toegekend aan oud president Carter van de VS wordt gezien als openlijke kritiek op de oorlogsplannen tegen Irak van zittend president Bush jr.. Verder veel onderwijs in de kolommen van de Haagse: ‘Relatie met leraar altijd ongeoorloofd, scholen grijpen te weinig in’!? ‘Scholen niet happig op zij-instromers’, maar in Den Haag dragen ze zeker bij aan oplossen van het lerarentekort. En als toefje op de taart behandelt Wim Willems –‘s Haags eigen ego-historicus- zijn lagere schooltijd in het Valkenboschkwartier. Veel lezers reageren op eerdere stukjes. Zo ook Pieter de Zoete net als Willems oud-leerling van de Elout van Soeterwoudeschool. Hij vermeldt dat hij daarna met Anneke, Peter, Hans en Rineke in 1966 naar de Populier ging, om die in 1972 weer samen te verlaten.  Vlotte leerlingen.

Het laatste tiental van de honderd jaren is het eerste van een nieuwe eeuw. Voortvarend had De Populier de school verbouwd in verband me het Studiehuis, maar kort daarop verandert de behoefte in extra lokalen voor een science-stroom die het vwo moet opkrikken. Komen er meer VWO leerlingen, dalen de examenresultaten.  Een wedren met hindernissen. Wie van een afstandje kijkt ziet de tragiek van het goede gedrag dat Populier eigen is, sinds de introductie van de Mammoet in 1968: Politiek correct innoveren, waar anderen de kat uit de boom kijken. De voorzichtige ouder kiest voor het oude vertrouwde, beloont de achterblijver. In een steeds gelijker speelveld trekken de scholen met louter Gymnasium of VWO/HAVO veel talent naar zich toe.

Op grond van de aloude protestants-christelijke wereldbeschouwing valt er overigens veel te zeggen voor een school waar voor elk kind plaats is. Ik zou  dus maar doorgaan op de ingeslagen weg, met overtuiging en enthousiasme. Sterk profileren van het christelijk karakter, bergt in deze wereldstad wel het risico in zich dat je niet meer mag fungeren als stembureau. Maar als dat het ergste is...

Op 12 oktober 2012 meldt de Haagse Courant, inmiddels side-kick van het AD, dat telefoniebedrijven, gestolen mobieltjes op afstand onbruikbaar gaan maken. Wielerlegende Lance Armstrong valt van zijn voetstuk, net als ex-gedeputeerde Hooijmaijers van Noord Holland. Dopingfraude en corruptie.

Het Midden Oosten is al weer 2 jaar een constante in het wereldnieuws. De burgeroorlog in Syrië en de spanningen aan de grens met Turkije eisen vandaag de aandacht op.  De Haagse gemeenteraad lijkt de bezuinigingen op cultuur, van Koorenhuis tot Residentieorkest, wat te verzachten. De verkoop van huizen keldert verder.

Zal iemand dat over 100 jaar memoreren, als De Populier zijn tweede eeuwfeest viert?

Den Haag, 12 oktober 2012

Willem de Bruin

Website door Picturae